Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích lịch sử Quốc gia theo Quyết định số 67/2005/QĐ-BVHTT ngày 16-11-2005. Công trình được phục dựng năm 2002 theo kiến trúc truyền thống nhà xứ Quảng (nhà ba gian hai chái, khung gỗ, mái ngói âm dương) trên diện tích hơn 2.000m².

Qua kiểm tra, Phó Chủ tịch UBND thành phố ghi nhận nhiều hạng mục của di tích đã xuống cấp nghiêm trọng. Hệ mái ngói âm dương hư hỏng, tụt ngói trên diện rộng gây thấm dột, trong đó phần mái chái bên trái hư hỏng nặng. Kết cấu gỗ xuất hiện tình trạng mối mọt, mục ruỗng; tường nứt gãy, rêu mốc; các cấu kiện như diềm mái, rui, cầu phong xuống cấp. Bàn thờ chính hư hỏng nặng, không bảo đảm không gian thờ tự trang nghiêm.

Khuôn viên di tích cũng bộc lộ nhiều bất cập: nền sân rêu mốc, trơn trượt; lối vào hẹp, gồ ghề; taluy phía sau tiềm ẩn nguy cơ sạt lở vào mùa mưa; hệ thống chiếu sáng chưa đồng bộ. Trong bối cảnh thành phố đang chuẩn bị tổ chức Lễ kỷ niệm 100 năm ngày mất của Nhà yêu nước Phan Châu Trinh (24-3-1926 - 24-3-2026), yêu cầu xử lý kịp thời các hư hỏng trở nên cấp bách.

Theo báo cáo của UBND xã Tây Hồ, phương án ban đầu đề xuất hạ giải, tu bổ toàn bộ mái ngói; phục hồi hoa văn, bờ nóc; sửa chữa hệ thống cửa và chỉnh trang cảnh quan. Tuy nhiên, với quy mô này, dự án phải lập Báo cáo kinh tế - kỹ thuật tu bổ di tích và trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH-TT&DL) thỏa thuận theo quy định của Luật Di sản văn hóa. Quy trình thẩm định cần thời gian, khó bảo đảm hoàn thành trước dịp lễ kỷ niệm.

Vì vậy, Sở VH-TT&DL kiến nghị thực hiện phương án tu sửa cấp thiết theo hướng rút gọn, tập trung vào ba hạng mục: xử lý tình trạng tụt mái, thay thế ngói hư hỏng để chống thấm, bảo đảm an toàn công trình; chế tác, thay mới bàn thờ bị mối mọt nhằm bảo đảm không gian thờ tự; quét vôi màu truyền thống và kiểm tra, sửa chữa hệ thống điện phục vụ công tác đón tiếp, tưởng niệm. Phương án này vừa tuân thủ quy định pháp luật về di sản văn hóa, vừa đáp ứng yêu cầu tiến độ trước mắt.

Bên cạnh giải pháp trước mắt, UBND xã Tây Hồ cũng đề xuất điều chỉnh chủ trương đầu tư dự án Tu bổ, nâng cấp, mở rộng di tích Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh với tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 58 tỷ đồng. Theo định hướng, dự án sẽ tách thành hai hợp phần: tu bổ, nâng cấp và mở rộng di tích (khoảng 45 tỷ đồng) và bồi thường giải phóng mặt bằng, đầu tư khu tái định cư (khoảng 13 tỷ đồng). Các hạng mục mở rộng dự kiến gồm nhà trưng bày, sân hành lễ, cổng tam quan, hồ cảnh quan, bãi đỗ xe và hệ thống hạ tầng kỹ thuật đồng bộ, góp phần phát huy giá trị di tích gắn với giáo dục truyền thống và phát triển du lịch văn hóa.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi thống nhất chủ trương điều chỉnh thành hai dự án thành phần.

Trước mắt, Phó Chủ tịch UBND thành phố giao UBND xã Tây Hồ khẩn trương vệ sinh môi trường, chỉnh trang cảnh quan, sửa chữa các hạng mục nhỏ theo hướng tạm thời, không can thiệp vào các cấu kiện gốc quan trọng; hoàn thành trước ngày 24-3 để bảo đảm tổ chức Lễ kỷ niệm 100 năm ngày mất của cụ Phan Châu Trinh trang trọng, chu đáo. Đồng thời, giao Sở VH-TT&DL chủ trì tham mưu tổ chức các hoạt động kỷ niệm thiết thực, ý nghĩa và hoàn thiện hồ sơ điều chỉnh chủ trương đầu tư dự án theo đúng quy định.

Thanh Hoa